Zagłada na pograniczu Generalnego Gubernatorstwa. Żydzi w powiecie Ostrów Mazowiecka w okresie II wojny światowej i w pierwszych latach powojennych

Zagłada Żydów w powiecie Ostrów Mazowiecka nie doczekała się dotąd całościowego opracowania. Zadecydowało o tym kilka czynników. W 1939 r. teren ten został podzielony między dwóch okupantów, z czego zachodnia część znalazła się na peryferiach Generalnego Gubernatorstwa. Już na początku okupacji wypędzono lub zamordowano większość mieszkających tam Żydów, a od 1940 r. powiat był oficjalnie uznawany przez władze niemieckie za „Judenfrei”. Nie była to jednak prawda, gdyż w lasach lub na fałszywych papierach ukrywali się tam Żydzi zarówno pochodzący z tego terenu, jak i spoza niego. W samej Ostrowi krótko funkcjonowało żydowskie komando robocze, a w pobliżu działała żydowska partyzantka. Wszystko to sprawia, że historia ta wymagała opowiedzenia, aby dopełnić obrazu Zagłady w czasie II wojny światowej.

W opracowaniu zostały przedstawione zagadnienia związane z nielegalnym przekraczaniem granicy między strefami okupacyjnymi, masowym mordem na kilkusetosobowej grupie Żydów, dokonanym już w listopadzie 1939 r., zagarnięciem majątków należących do przedwojennych mieszkańców oraz antyżydowską wystawą propagandową. Omówiona została także przedwojenna i tużpowojenna sytuacja społeczności żydowskiej, aby przybliżyć realia tamtych czasów. Dzięki zmierzeniu się z trudną historią powiatu ostrowskiego można przywrócić pamięć ofiar tamtych czasów.

Tekst jest efektem dogłębnej i wszechstronnej kwerendy. Stanowi niewątpliwie kompendium wiedzy na temat okresu II wojny światowej w powiecie. 

dr Aleksandra Namysło

Niezwykle cenna wydaje się prezentacja dwubiegunowa – syntetyzującego oraz mikrograficznego spojrzenia na problem badawczy w całym okresie okupacji oraz na wpływ usytuowania obszaru powiatu w strefie granicznej GG na przebieg procesu Zagłady. Efektem badań autorki jest tekst, który prezentuje ciekawe pomysły interpretacyjne, a jednocześnie czytelnik otrzymuje krytyczny przegląd najnowszych dokonań historiografii oparty na szerokiej bazie źródłowej.

prof. dr hab. Leszek Ziątkowski

Patron wydania Muzeum Dom Rodziny Pileckich w Ostrowi Mazowieckiej